Έφηβος και αυτοεκτίμηση

Η εφηβική ηλικία αποτελεί το μεταίχμιο μεταξύ της ανωριμότητας της παιδικής ηλικίας και της υπευθυνότητας και ανεξαρτησίας της ενήλικης ζωής. Συνιστά μία δύσκολη ηλικιακή φάση όπου το παιδί αφενός συγκροτεί την προσωπικότητά του και αναζητεί στοιχεία δόμησης της ταυτότητάς του κι αφετέρου αμφισβητεί και απορρίπτει κάθε παραδεδομένη αντίληψη.

Η αυτοεκτίμηση αφορά στην εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας και στο βαθμό που τον εκτιμούμε και τον αποδεχόμαστε. Δεν πρέπει να συγχέεται με την αυτοπεποίθηση, την πίστη δηλαδή στον εαυτό μας και τις δυνάμεις που διαθέτουμε. Η αυτοεκτίμηση αποτελεί ψυχικό εφόδιο, επιτρέπει στον άνθρωπο να ελέγχει τη ζωή του και να θέτει ρεαλιστικούς στόχους.

Η ανάπτυξη και η ενίσχυση της αυτοεκτίμησης αρχίζει από τη βρεφική ακόμη ηλικία. Όταν οι ανάγκες του βρέφους ικανοποιούνται αποτελεσματικά, νιώθει την αρχική αίσθηση αυτοεκτίμησης. Στην παιδική ηλικία η ανάληψη πρωτοβουλιών από το παιδί ενθαρρύνει την αίσθηση αποτελεσματικότητάς του και την επιτυχία του κατά την προσπάθεια υλοποίησης στόχων, οδηγώντας το σταδιακά στην αυτονομία του.

Συχνά γίνεται λόγος για υψηλή και χαμηλή αυτοεκτίμηση. Η πρώτη σχετίζεται με την ευχαρίστηση που νιώθουμε από τον εαυτό μας με τα θετικά και αρνητικά χαρακτηριστικά του και από την αίσθηση αισιοδοξίας ότι μπορούμε να καταφέρουμε σημαντικά πράγματα, ακόμα και αν δεν έχουμε τα απαραίτητα προσόντα για τους στόχους αυτούς.

Η χαμηλή αυτοεκτίμηση συνίσταται στα συναισθήματα απόρριψης του εαυτού μας, μειονεξίας και κατωτερότητας έναντι των άλλων, στη γενικότερη απαισιοδοξία για όσα μπορούμε να επιτύχουμε και στη σκέψη πως δεν είμαστε άξιοι για σημαντικά πράγματα και καλές σχέσεις με τους άλλους. Εκδηλώνεται με τις χαμηλές σχολικές επιδόσεις, τη χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών, το διαρκές άγχος, την τελειομανία, την αδυναμία διεκδίκησης δικαιωμάτων, το αίσθημα απόρριψης από τους άλλους, κλπ.

Καθοριστικό ρόλο για την ανάπτυξη της υψηλής ή χαμηλής αυτοεκτίμησης έχουν οι γονείς με την προσωπικότητα και τη συμπεριφορά τους προς το παιδί. Όταν οι γονείς αποδέχονται το παιδί, παρά τις αντιρρήσεις τους για κάποιες απόψεις του ή ενέργειές του, όταν το κατανοούν, του δείχνουν τρυφερότητα, το στηρίζουν, τότε αυτό σχηματίζει μία θετική εικόνα για τον εαυτό του.

Αντίθετα, όταν οι ίδιοι δεν έχουν ικανοποιητικό βαθμό αυτοεκτίμησης και για διάφορους λόγους δεν μπορούν να ικανοποιήσουν τις ανάγκες των παιδιών τους, τότε αυτά βιώνουν χαμηλή αυτοεκτίμηση. Η απουσία των γονιών σε συνεχή βάση από το σπίτι, ώστε τα παιδιά να νιώθουν ότι δεν έχουν στήριξη, η ανασφάλεια των γονιών για οικονομικούς ή άλλους λόγους, η υπερπροστατευτικότητα των μεγάλων με αποτέλεσμα να μην αναθέτουν στα παιδιά πρωτοβουλίες, η αυστηρή, υποτιμητική κριτική τους προς τους νέους, η υπερβολική αυστηρότητα και η επιβολή τιμωριών, η απαίτηση για υψηλές κατακτήσεις από τα παιδιά, κυρίως στον εκπαιδευτικό τομέα  συμβάλλουν στην εσωτερική αποδυνάμωση και κατάρρευση του αναπτυσσόμενου ατόμου και οξύνουν το πρόβλημα της χαμηλής αυτοεκτίμησης.

Σημαίνοντα ρόλο στην ανάπτυξη συγκεκριμένου επιπέδου αυτοεκτίμησης ασκεί και ο τρόπος βίωσης της εφηβικής ηλικίας. Ανάλογα με το βαθμό θετικής ή μη εκδήλωσής τους, η αμφισβήτηση και η αμφιβολία παραδεδομένων απόψεων κατά το ηλικιακό αυτό στάδιο, η ανάπτυξη ουσιαστικών σχέσεων με άτομα εκτός του οικογενειακού περιβάλλοντος, οι σωματικές μεταβολές  επιτρέπουν ή παρακωλύουν την ωρίμανση της προσωπικότητας.

Καθώς ο άνθρωπος με ισχυρή αυτοεκτίμηση μπορεί να αντιμετωπίσει τις στενωπούς της ζωής αποτελεσματικότερα, είναι σημαντικό τα παιδιά που βρίσκονται στην εφηβική ηλικία να δέχονται τη στήριξη των γονέων. Αυτοί οφείλουν να κατανοήσουν τα όποια συναισθήματα των παιδιών, χωρίς να τα κατακρίνουν, να βρίσκονται σε ανοιχτή διαδικασία διαλόγου μαζί τους,  να τα ενθαρρύνουν να αναλάβουν πρωτοβουλίες, να επιβραβεύουν τον έφηβο με ρεαλιστικό τρόπο και για συγκεκριμένα χαρακτηριστικά του και να αποτελούν πρότυπο προς μίμηση για τους νέους κι όχι δεσμώτη και απειλή για τις σκέψεις και τις ενέργειες των παιδιών.

Επιπλέον, κάθε παιδί είναι μοναδικό. Έχει τις δικές του δυνατότητες και αδυναμίες και γι’ αυτό θα πρέπει να αποφεύγεται από τον περίγυρό του η σύγκρισή του με τα αδέρφια του ή και με άλλα παιδιά. Η σχέση με το παιδί,  το ενεργό ενδιαφέρον των γονιών για τα πράγματα με τα οποία ασχολείται θα το βοηθήσουν στην οικοδόμηση θετικής εικόνας για τον εαυτό του.

Όταν οι μεγάλοι στηρίζουν το παιδί, το ενθαρρύνουν, δείχνουν ότι το εμπιστεύονται και, συγχρόνως, βρίσκονται δίπλα του για να το βοηθήσουν να ξεπεράσει τις δυσκολίες που τυχόν αντιμετωπίζει, τότε ο νέος αποκτά μία αίσθηση ασφάλειας, διευκολύνεται στη διαχείριση των επιλογών και των σχέσεών του στο μέλλον και ενισχύεται ώστε να αποτελέσει μία ισορροπημένη και ψυχικά υγιή προσωπικότητα.