Η διαμόρφωση της ταυτότητας στην εφηβεία

Η Υπεύθυνη του ΣΣΝ Αργολίδας πραγματοποίησε σχετική εισήγηση στην ομιλία – συζήτηση που πραγματοποιήθηκε στο ΓΕΛ Αγίας  Τριάδας στις 29/10/2015 με κεντρικό ομιλητή τον καθηγητή Παιδαγωγικής του Πανεπιστημίου Αθηνών, κ. Μαρμαρινό Ιωάννη. Ακολουθεί απόσπασμα της εισήγησης.

Η εφηβεία αποτελεί το πέρασμα από την παιδική ηλικία στην ενηλικίωση. Στο διάστημα αυτό ο άνθρωπος συνειδητοποιεί το εύρος της αλληλεπίδρασης ανάμεσα σ’ αυτόν και άλλα πρόσωπα και διαμορφώνει κάποιες στάσεις ζωής σχετικές με το πώς ο ίδιος αντιλαμβάνεται ότι επηρεάζει ή επηρεάζεται από τους άλλους.
Σύμφωνα με τον Erikson, ο άνθρωπος διέρχεται οκτώ αναπτυξιακά στάδια σε καθένα από τα οποία διαμορφώνει νέες αντιλήψεις για τον εαυτό του και τον κοινωνικό του περίγυρο. Τα στάδια αυτά, μολονότι αντιστοιχούν σε μία μόνο φάση της ζωής, δεν ολοκληρώνονται κατά τη διάρκειά της, αλλά εκτείνονται σ’ όλο το βίο του ατόμου. Η αναπτυξιακή κρίση ή απαίτηση που καλείται να λύσει το άτομο κατά το αναπτυξιακό στάδιο της εφηβείας είναι η απόκτηση ταυτότητας του Εγώ.
Η ταυτότητα είναι η σύζευξη στοιχείων της προσωπικότητας με στοιχεία του κοινωνικού πλαισίου, ώστε το άτομο να αποκτήσει μία αίσθηση συνοχής και συνέχειας, να εντοπίσει ένα νόημα και ένα σκοπό στη ζωή του. Βασικά στοιχεία της ταυτότητας είναι η ιεράρχηση σκοπών και αξιών και η εξέταση των γενικότερων ρόλων που θα κληθεί να αναλάβει ως ενήλικας στο ευρύτερο κοινωνικό σύνολο, αποκτώντας ταυτότητα σε ιδεολογικό και διαπροσωπικό επίπεδο. Η αποτυχία του εφήβου να συγκροτήσει μία σαφή εικόνα του εαυτού του τον οδηγεί σε σύγχυση ρόλων και τον μετατρέπει σε άθυρμα των παρορμήσεών του.
Η απόκτηση ταυτότητας εξαρτάται από την επιτυχή ολοκλήρωση προηγούμενων αναπτυξιακών σταδίων, την απόκτηση θετικών στοιχείων για τη δόμηση της προσωπικότητας, το βιωματικό υπόστρωμα που έχει διαμορφώσει από τα ήθη και τα έθιμα του τόπου, τις ευκαιρίες που είχε να ασχοληθεί με θετικούς κοινωνικούς ρόλους, το κοινωνικό πλαίσιο στο οποίο το άτομο δρα.
Έχοντας ως θεωρητική βάση το έργο του Erikson, ο Marcia υποστήριξε πως η ταυτότητα είναι η εσωτερική, δυναμική οργάνωση των φιλοδοξιών, των αρχών, των δεξιοτήτων και των πεποιθήσεων του ατόμου. Θεώρησε τέσσερις μορφές ταυτότητας: την κατακτημένη, τη δοτή, το παρατεταμένο μορατόριουμ και τη σύγχυση ρόλων ανάλογα με το βαθμό στον οποίο ο έφηβος έχει διερευνήσει τις αρχές και τις αξίες της ταυτότητας και με το πόσο δεσμευμένος ή όχι είναι στο να τις ακολουθήσει.
Η λειτουργικότερη μορφή ταυτότητας είναι η κατακτημένη. Εδώ το άτομο έχει προβεί σε συγκεκριμένες επιλογές, αφού έχει πειραματιστεί προηγουμένως με εναλλακτικές λύσεις. Οι νέοι με αυτού του είδους ταυτότητα έχουν αυτοπεποίθηση, δημιουργούν στέρεες διαπροσωπικές σχέσεις, δείχνουν σεβασμό στις διαφορετικές απ’ τις δικές τους απόψεις και αφοσιώνονται στην επίτευξη των στόχων τους.
Στη δοτή ή πρόωρα σχηματισμένη ταυτότητα το άτομο δεσμεύεται σε στόχους που του έχουν υποδείξει άλλοι, χωρίς να λάβει υπόψη του εναλλακτικές επιλογές. Τα άτομα με αυτή τη μορφή ταυτότητας είναι συμβατικά και στερεοτυπικά στις σχέσεις τους. Προσδιορίζονται, όμως, από χαμηλά επίπεδα άγχους, καλές σχέσεις με τους γονείς, ικανοποίηση με τις σπουδές τους.
Όσα άτομα προσδιορίζονται από ταυτότητα τύπου παρατεταμένο μορατόριουμ δεν έχουν δεσμευτεί πλήρως, αλλά έχουν διερευνήσει επαρκώς και εξακολουθούν να αναζητούν τις αρχές και τους στόχους τους. Γι’ αυτό θεωρούνται τα πιο αγχώδη και ανασφαλή άτομα και επιδεικνύουν άλλοτε θετική κι άλλοτε αντικοινωνική συμπεριφορά.
Οι έφηβοι με διάχυτη ταυτότητα ή αλλιώς οι προσδιοριζόμενοι από σύγχυση ρόλων δεν έχουν διερευνήσει οι ίδιοι και δεν έχουν δεσμευτεί σε συγκεκριμένες κατευθύνσεις και αξίες. Δεν έχουν επιλέξει επαγγελματικό προσανατολισμό και δεν έχουν αναπτύξει ηθικό κώδικα. Παραιτούνται εύκολα και καταφεύγουν στο αλκοόλ και στα ναρκωτικά για να αποφύγουν τις ευθύνες τους. Είναι απαθή και κοινωνικά απομονωμένα, νιώθουν ανεπαρκή και αντιμετωπίζουν άγχος και μοναξιά.
Ο ρόλος των γονιών είναι ιδιαίτερα σημαντικός σ’ αυτήν την προσπάθεια απόκτησης συγκροτημένης και υγιούς προσωπικότητας. Η καλή επικοινωνία, η αποδοχή, ο σεβασμός προς το παιδί και η άνευ όρων αγάπη προς αυτό είναι καίριοι στυλοβάτες των παιδιών σ’ αυτή τους τη διαδρομή. Είναι σημαντικό, δηλαδή, οι γονείς να λειτουργήσουν υποστηρικτικά και να εναρμονιστούν με τις εξελικτικές ανάγκες του παιδιού τους.
Η εφηβεία αποτελεί μία δεύτερη ευκαιρία για την εξομάλυνση των ψυχοσυναισθηματικών δυσκολιών που έλαβαν χώρα κατά τα προηγούμενα αναπτυξιακά στάδια.